معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - موضوع پژوهش مقطع ديپلم و بالاتر - حسينى سيد محمدرضا
موضوع پژوهش مقطع ديپلم و بالاتر
حسينى سيد محمدرضا
--------------------------------------------------------------------------------
(انتظار بشر از دين) يكى از مباحث مهم كلام جديد است, كه پايگاه پيدايش آن در غرب و زمان طرح آن از قرن نوزدهم به بعد مى باشد. بعضى مى گويند: (اين عنوان [انتظار بشر از دين] يك نوع استقلال طلبى عقل است; يعنى بشر, ايستاده اين طرف و به دين و وحى و رسالت مى گويد كه: بياوريد ببينيم چى دارد; اگر خواسته هاى ما برآورده شد, كه مى پذيريم و اگر برآورده نشد, زير بار نمى رويم. عقل گرايان همين برخورد را با دين داشتند.)١
بين انتظار بشر از دين و انتظار دين از بشر به يك معنا رابطه تنگاتنگى وجود دارد; يعنى دين به عنوان منجى انسان چه انتظار و توقعى از بشر دارد و بشر براى سعادت و تعالى خود بايد چگونه باشد؟ اما سؤال اين است كه آيا انتظار بشر از دين و انتظار دين از بشر دو مسئله اى هستند كه به يك سو مى روند يا متفاوت اند و اگر در آن ها تفاوت ديده مى شود, كدام يك درست است؟
(واقعيت اين است كه درست بايد مسئله را معكوس كرد و بگوييم:( دين از ما چه مى خواهد؟)٢ اگرچه اين خود ديدگاه محكمى است,ولى به نظر مى رسد كه اگر درست معنا كنيم, هر دو انتظار قابل طرح باشد.
دين و انتظار بشر از دين به چه معنا است؟
براى ورود به بحث, ابتدا بايد دين را شناخت و سپس تعابير مختلفى را كه درباره انتظار بشر از دين ارائه شده بيان كرد. براى دين تعاريف متعددى گفته شده است, كه به دو تعريف اشاره مى كنيم.
١. دين عبارت است از: هرگونه مسلك آميخته به معنويت كه مجموعه اى از مسائل ماورايى را در خود جاى داده است. اين همان معناى عام است كه قرآن در پاسخ مذهب شرك مى فرمايد: (لكم دينكم وَلِيَ دين).٣
٢. دين يعنى تسليم شدن در برابر خدا كه همه اديان از جمله اسلام را مى گيرد.
دين شناسان براى انتظار بشر از دين, تعابير مختلف و برداشت هاى متفاوتى ارائه داده اند:
١. انتظار بشر از دين, يعنى توقع بشر از دين چيست؟ به عبارت ديگر دين چه نيازها و احتياجاتى از بشر را برآورده مى كند؟ در اين معنا گويى كسى از درون انسان به او مى گويد: چه چيزى را از دين مطالبه كند.
٢. انتظار بشر از دين, يعنى تلقى بشر از دين و نگاه او به آن چيست؟ به عبارت ديگر, بشر دين را چه مى پندارد. اين معنا به فهم و برداشت بشر از دين برمى گردد.
خلاصه اين كه:دين ريشه در غيب دارد و پايه و اساس آن بر وحى و پيام الهى استوار است كه مجموعه اى از اعتقادات, احكام و اخلاق مى باشد و (عمل بر طبق محتواى آن ها از مؤمنان خواسته شده است. وحى به عنوان پيام الهى, اصلى ترين منبع شناخت محتواى دين است, اما نه يگانه منبع, زيرا عقل نيز در شناخت برخى عناصر دين نقش اساسى دارد. نقش عقل در شناخت اعتقادات, روشن تر از ساير بخش ها است, چون در شناخت وجود بارى تعالى و نبوت پيامبر, عقل و استدلال برهانى, مقدم بر وحى و پيام الهى است),٤ زيرا نمى توان براى اثبات وجود خدا و نبوت پيامبر از وحى به تنهايى بهره گرفت, بلكه بايد از عقل هم بهره جست.
نقش دين در برآوردن نيازهاى بشر
همگان اذعان دارند كه دين براى برآورده كردن نيازهاى مادى و معنوى بشر آمده است, زيرا ابزارهاى موجود بشر از برآورده كردن بسيارى از نيازهاى بشر عاجز است; بنابراين (بايد [دين] آن چنان وسيله تأمين كننده اى باشد كه چيز ديگرى هم نتواند جاى او را بگيرد; يعنى بايد چنين فرض كنيم كه بشر يك رشته احتياجات دارد كه آن احتياجات را فقط دين تأمين مى كند; چيز ديگرى غير از دين و مذهب قادر نيست آن احتياجات را تأمين كند.)٥
(به مضمون همين آيه كريمه: سفاقم وجهك للدين حنيفاًز٦ تنها راه راست و درست كه بشر را به سرمنزل سعادت مى رساند, راه دين است و بس, و هر راه ديگر غير از طريق دين كه پيش گرفته شود, باطل و گم راهى است. نه علوم بشرى و نه مرام ها و مسلك هاى سياسى و نه روش هاى فلسفى, هيچ يك بدون دين, انسان را نيك بخت نمى سازد).٧ پس دين مى بايستى نيازهاى امروز و فرداى بشر در حوزه هاى مختلف را پاسخ بگويد. اين جا است كه نقش فقه پويا و مقتضيات زمان و مكان در اجتهاد فقيهان روشن مى شود, كه پاسخ گوى مسائل مستحدثه مى باشد.
انتظار بشر از دين چيست؟
پاسخ به اين پرسش, بستگى به نوع برداشت و نگرش بشر از (انتظار) و (دين) دارد. اگر (انتظار بشر) را تلقى بشر و فهم او از دين و مراد از (دين) را مجموعه اى از اعتقادات, احكام و اخلاقيات بدانيم, در اين صورت بايد پاسخ اين پرسش را در متون دينى جست وجو كرد.
ييكى از بهترين راه ها براى فهميدن انتظار بشر از دين, آشنا شدن با متون دينى, دانستن كلام معصومين ـ عليهم السلام ـ و مطالعه زندگى آنان است, زيرا ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ در زندگى و كلامشان از خدا انتظاراتى داشتند كه آن ها را از طريق مناجات و دعا بيان مى كردند. آشنايى با ائمه ـ عليهم السلام ـ موجب مى شود تا انسان انتظارات به جا و نابه جا را نيك بشناسد و ديگر جاى اين پرسش باقى نمى ماند كه آيا خداوند متعال تمام انتظارات بشر را از دين برآورده مى سازد؟ مهم اين است كه كدام تلقى و فهم از دين به جا است و بشر از چه راهى مى تواند به آن دست يابد. البته اين مسئله درباره برخى از اديان صادق است, نه درباره اسلام, چون وضعيت اوليه خود را از دست داده است وگرنه سليمان و داود نيز حكومت دينى تشكيل داده بودند.
انتظار اساسى بشر از دين
از مجموع متون دينى و كلام معصومين ـ عليهم السلام ـ درمى يابيم كه اساسى ترين انتظار بشر از دين, تكامل يافتن و دست يازيدن به كمالات دنيوى و اخروى است, زيرا انسان به طور فطرى به دنبال كمال است و حس كمال جويى, قوى ترين حس در وجود بشر است; هرچند بگويد: من كمال خويش را نمى خواهم. از اين رو (اصيل ترين انتظار انسان ها از دين, رهنمون شدن به كمال نهايى و سعادت است… البته در كنار اين انتظار اصيل, انتظارهاى ديگرى را نيز مى توان تصور كرد; مثلاً به حكم عقل, احكام دينى بايد عادلانه باشد. بنابراين مى توان گفت: انتظار ما از دين اين است كه دستوراتش مطابق عدل باشد. بسيارى از احكام عقليِ مستقل را شايد بتوان در صورت اين گونه انتظارات بازسازى كرد).٨ شايد برخى از انتظارات بشر, واهى باشد, از اين رو نبايد بشر به دام انتظارات ناصواب خود گرفتار شود, بلكه بايد مطالبات نيك را از دين بخواهد. قرآن مى فرمايد: (وابتغوا ماكتب الله لكم;٩ و آن چه را خدا براى شما مقرر داشته, طلب كنيد). انسان بايد كمال را در دين كامل جست وجو كند: (اليوم اكملت لكم دينكم).١٠ در واقع دين كامل همان دين فطرى است كه براى تمام شئون زندگى بشر برنامه دارد.
دين كامل, آيينى است كه دنيا و آخرت را دربرگيرد و سياست را با اخلاق درهم آميزد و عقل را محور بسيارى از كارها بداند. عقل به كمك ساير منابع از متون دينى بهره مند مى شود و زمينه پياده كردن مقررات و چگونگى آن را مى آموزد.
دين, حيات دنيوى را مقدمه حيات اخروى مى داند و سعادت مادى را در گرو ميل به معنويت مى داند, زيرا معنويت به زندگى مادى جهت مى بخشد و بشر را از بى هدفى و پوچى نجات مى دهد, ترس ها و نگرانى ها را از ميان برداشته و انسانيت را به حيات معقول و مشروع دعوت مى كند و با خطاب: (يا ايها الذين آمنوا استجيبوا لله وللرسول اذا دعاكم لمايحييكم)١١وعده مى دهد كه اگر شما فرمان خدا و رسول را اجابت كنيد, من با دستورات خودم حيات جديدى به شما مى بخشم و حيات سياسى, معنوى و مادى را برايتان فراهم مى كند.
با توجه به اهميت دين و نقش آن در سعادت دنيوى و اخروى انسان و تأمين نيازها و احتياجات او, موضوع اين شماره از پژوهش مقطع ديپلم و بالاتر را (انتظار بشر از دين) قرار داديم تا علاقه مندان به تحقيق با انتخاب يكى از محورهاى پيش نهادى زير, مقاله خود را تهيه و به دفتر مجله ارسال كنند.
موضوع هاى بحث
١. انتظار يك مسلمان از اسلام.
٢. قلمرو دين در زندگى.
٣. آثار و فوايد دين.
٤. گذشته دين در جوامع.
٥. نقش و تأثير دين در برآوردن احتياجات انسان.
منابع
١. خلاصه تعاليم اسلام, علامه طباطبائى.
٢. امدادهاى غيبى در زندگى بشر, شهيد آيةاللّه مرتضى مطهرى.
٣. شناخت دين, شهيد دكتر بهشتى.
٤. فائده و لزوم دين, مرحوم محمدتقى شريعتى.
٥. نياز بشر به دين و قانون, حسين انصاريان.
٦. نيازمندى هاى بشر, ج١, انتشارات آستان قدس رضوى.
٧. خورشيد تابان در نبوت و قرآن, اسماعيل خراسانى.
٨. راه تكامل, ج٧, احمد امين.
٩. مجله نقدونظر, شماره٦.
پى نوشت ها:
١ـ سخنرانى دكتر احمد احمدى در كانون انديشه اسلامى, مورخ ٨/٨/٨٠.
٢ـ همان, مورخ ٢٣/٧/٨٠.
٣ـ كافرون(١٠٩) آيه ٦.
٤ـ نشريه حكومت اسلامى, ص٢٣.
٥ ـ مرتضى مطهرى, امدادهاى غيبى در زندگى بشر, ص٢٦.
٦ ـ روم(٣٠) آيه ٣٠.
٧ـ محمدتقى شريعتى, فائده و لزوم دين, ص٣٩.
٨ ـ مجله نقدونظر, شماره ٦, ص٣٣.
٩ـ بقره(٢) آيه ١٨٧.
١٠ـ مائده(٥) آيه ٥.
١١ـ انفال(٨) آيه ٢٤.
مراحل و نحوه آماده سازى مقاله :
--------------------------------------------------------------------------------
الف) ابتدا كتاب هاى معرفى شده و يا منابع ديگر را مطالعه و مطالب مورد نياز و گزينش شده را در برگه اى يادداشت كنيد. (فيش بردارى)
ب) پس از فيش بردارى, مطالب انتخابى را با توجه به عناوين پژوهش, رده بندى كرده و هر فيش را در جاى مناسب خود قرار دهيد.
ج) پس از طى اين مرحله, به تكميل موضوعات آماده شده بپردازيد; يعنى در موردى كه بايد بحث تكميل يا نقد شود, يا به استدلال بيشترى احتياج دارد, مطالب ديگرى را بدان بيفزاييد.
د) پس از آماده شدن مطالب و تكميل آن, مطالب و موضوعات پراكنده را به صورت يك نوشته منسجم درآوريد. در اين مرحله بيشتر دقت كنيد تا هر بحثى در جايگاه مخصوص خود قرار گيرد تا مقاله از انسجام, انتظام و هم آهنگى بيشترى برخوردار گردد.
هـ) مطالب تنظيم شده مقاله را چندين بار مطالعه و بازنگرى كنيد تا از خطاهاى نگارشى احتمالى كاسته و از استحكام لازم بهره مند گردد. آن گاه آن را براى تنظيم نهايى و پاك نويس آماده كنيد.
چند يادآورى
الف) برنامه پژوهش مجله در دو سطح تنظيم شده است. بنابراين كليه مشتركين (پايه يك و دو و سه) مى توانند با توجه به استعداد, توان علمى, ذوق و فرصت و… در اين برنامه شركت كنند و به تحقيق بپردازند.
ب) تهيه و ارسال منابع معرفى شده, در توان ما نيست. شما مى توانيد با مراجعه به كتاب خانه ها, دوستان و…, منابع مزبور و يا كتاب هاى مناسب ديگرى را تهيه كنيد و مقاله خود را آماده سازيد.
ج) لطفاً مقالات خود را با خط خوانا و حتماً بر روى يك طرف كاغذ بنويسيد.
د) براى سهولت در ارزش يابى, پاورقى هاى هر صفحه را در زير همان صفحه ذكر كنيد.
معيارهاى ارزيابى پژوهش
١. موضوع بندى دقيق بحث با ترتيبى منطقى و مشخص كردن عناوين
٢. تمركز بحث در موضوع موردنظر و منحرف نشدن از بحث اصلى
٣. متنوع بودن بحث و بهره گيرى از داستان, شعر و مثال هاى مناسب
٤. استدلال كافى براى بحث ها
٥. پرورش معانى و پيام هاى موردنظر
٦. استفاده از ذوق, ابتكار, هنر و معلومات خود در تهيه و تنظيم مقاله
٧. مطابق با واقع بودن مطالب و دقت در ارائه صحيح آن ها
٨. خالى بودن از واژه ها و عبارت هاى زايد و بى نقش
٩. آوردن احاديث و آيات قرآن به صورت صحيح
١٠. عفت قلم و رعايت ادب اسلامى در مقاله
١١. نتيجه گيرى از بحث
١٢. بهره گيرى از علائم سجاوندى, به ويژه علامت نقل قول(( ))
١٣. ذكر آدرس دقيق نقل قول ها
١٤. رعايت فواصل بين سطرها و خوش خط و خوانا و زيبا بودن نوشته
١٥. در حدّ يك مقاله بودن (حداقل پنج صفحه و حداكثر ده صفحه)
آخرين مهلت ارسال پژوهش تا تاريخ ١٠ / ٣ / ٨١ مى باشد.